CHILIADIS TERTIAE CENTVRIA II

105

[A]

SI QVID MALI, IN PYRRHAM

2101

5 10 15 20 25   c28-31 30 35   c37-39 LB 746

Εἴ τι κακόν, εἰς Πύρραν, id est Si quid mali, in Pyrrham, subaudiendum 'recidat' aut 'abeat' aut eiusmodi quidpiam. Ad hunc modum malum, si quod timeretur, deprecabantur abominantes et in hostium caput imprecantes. Vnde et illa figura Graecis pariter ac Latinis scriptoribus familiaris: Hostibus nostris hoc eueniat. Ouidius:  Hostibus eueniant conuiuia talia nostris. [H] Idem in tertio De arte amandi:  Hostibus eueniat tam foedi causa pudoris. Idem libro tertio Fastorum:  Eueniat nostris hostibus ille color. Idem libro secundo Elegiarum:  Hostibus eueniat vacuo dormire cubili.  Hostibus eueniat vita seuera meis. Idem libro tertio Elegiarum:  Eueniat nostris hostibus ille pudor. Rursum Vergilius libro iii. Georg.:  Dii meliora piis erroremque hostibus illum. Idem in viii. Aeneidos de Mezentio: Dii capiti illius generique reseruent. 106 Propertius:  Hostibus eueniat lenta puella meis. [A] Et Horatius in Odis:  Hostium vxores puerique caecos  Sentiant motus orientis austri. [C] Et Terentius [H] in Heauton timorumeno, [C] in Sene seipsum excrucian- te: Au, obsecro te, isthuc inimicis siet. [H] Idem in Eunucho: Vtinam sic sint qui mihi male volunt. [A] Originem prouerbii tradunt huiusmodi: Quondam Pyrrhaeos, quotquot erant finitimi, graui odio persequebantur; vnde si quod malum aliquando videretur impendere, id abominantes precabantur, vt in Pyrrhaeos auerteretur, dicentes εἰς τὴν Πυρραίων, id est in Pyrrhaeorum regionem. Est autem Pyrrha Lesbi insulae ciuitas, autore Stephano. [G] Est et altera inter Prienen et Miletum. [F] Nescio an librariis sit imputandum, quod Plutarchus in Conuiuio sapientum pro 'Pyrrham' refert 'Prienen'•. Verba Plutarchi sic habent: Καὶ ὁ Θαλῆς γελάσας· Εἴ τι κακόν, εἶπεν, αὖθις εἰς Πριήνην. Διαλύσει γὰρ ὁ Βίας, ὡς διέλυσεν αὐτὸς τὸ πρῶτον, id est Ac Thales ridens: 'Si quid', inquit, 'mali, rursus in Prienen. Soluet enim Bias, quemadmodum soluit prius'. Mihi videtur loci nomen data ope|ra mutatum, quod Bias esset Prienaeus; ita ioco Pyrrha mutata est in Prienen.

40

[A]

IN TVVM IPSIVS MALVM LVNAM DEDVCES

2102

45 50   c54-56 55

Ἐπὶ σαυτῷ τὴν σελήνην καθελεῖς, id est Aduersus teipsum lunam detrahis. Maleficae mulieres incantamentis quibusdam lunam in terram detrahere credebantur antiquitus. Vnde Vergilius:  Carmina vel coelo possunt deducere lunam. Et Horatius in Odis:  Per atque libros carminum valentium  Refixa coelo deuocare sydera. Et rursum in Sermonibus:  Lunamque rubentem,  Ne foret his testis, post magna latere sepulchra. Item Iuuenalis:  Vna laboranti poterit succurrere lunae. Creditum est olim huiusmodi sagas oculis ac pedibus priuari solere. [C] Aglaonice quaepiam, cum per astrologiae cognitionem defectus praesciret, 107 iactitabat se lunam e coelo detracturam in terram•. Atque eius iactantiae poenas dedit, de quo dicetur in prouerbio Lunam detrahere. Prouerbium igitur hinc sumptum dicebatur de iis, qui suis ipsorum artibus sibi malum accerserent. Quod genus, si quis callidis rationibus effecisset, vt accerseretur aliquis, deinde eueniret, vt ab eo, quem accersendum curasset, subuerteretur.

60

[A]

CORVVS AQVAT

2103

65 70 75 80 85

Κόραξ ὑδρεύει, id est Coruus aquat. Dici solitum, vbi quis non citra negocium citraque ingenium consequeretur ea, quae cuperet. Aut vbi quis rem nouis artibus tentaret efficere. Ductum ab apologo de coruo, [G] quum sitiret, [A] congestis lapillis aquam ex imo fundo in summam vasis oram euocante. [H] Quod Plinius vt rem gestam memorat libro x. capite xliii. [A] Sed probabilius videtur, vt adagium referatur ad eam fabulam, quam Fastorum libro secundo narrat Ouidius ad hunc modum:  Forte Ioui Phoebus festum solenne parabat -  Non faciet longas fabula nostra moras -  'I, mea' dixit 'auis, ne quid pia sacra moretur, 108  Et tenuem viuis fontibus adfer aquam.'  Coruus inauratum pedibus cratera recuruis  Tollit et aereum• peruolat altus iter.  Stabat adhuc ficus duris densissima pomis,  Tentat eam rostro, non erat apta legi.  Immemor imperii sedisse sub arbore fertur,  Dum fierent tarda dulcia poma mora.  Iamque satur nigris longum capit vnguibus hydrum,  Ad dominumque redit fictaque verba refert:  'Hic mihi causa morae viuarum obsessor aquarum,  Hic tenuit fonteis officiumque meum?  'Addis' ait 'culpae mendacia' Phoebus 'et audes  Fatidicum verbis fallere velle deum?  At tibi, dum lactens haerebit in arbore ficus,  De nullo gelidae fonte bibantur aquae.' Meminit huius et Hyginius• et Aelianus De naturis animantium libro primo. Proinde prouerbium mihi magis videtur conuenire in cessatorem.

[A]

CONVENERAT• ATTABAS ET NVMENIVS

2104

90 95

Συνῆλθον Ἀτταβᾶς τε καὶ Νουμήνιος, id est  Coniunctus est suo Attabas Numenio•. [H] Quidam legunt Attagas. [A] Dici solitum, quoties improbus aggregatur cum improbo. Diogenianus tradit hos insigne par furum fuisse. [F] Meminit huius Diogenes Laertius in vita Timonis Nicei. [H] Nam hoc prouerbio notabat eos, qui putabant intellectu attestante sensibus esse credendum, quum ipse nec rationi nec sensibus assentiendum putaret. [B] Simillimum illi, quod alibi dictum est, Cum Bitho Bacchius.

[A]

COLOSSI MAGNITVDINE

2105

100   c100-102 LB 747 105

Κολοσσαῖος τὸ μέγεθος, id est Colossaea magnitudine. Prouerbialis apud Lucianum hyperbole in homines praegrandi corporis mole, a statuis ingentibus, quas• colossos appellant. [B] Inter has• in primis celebratur Solis colossus apud Rhodios, septuaginta cubitis altus (hoc est•, iuxta Festum Pompeium, pedes centum et quinque), cuius pollicem vix pauci potuerunt amplecti. Referun|tur et alii apud Plinium prodigiosae magnitudinis. Nam iis impendio delectaban- tur olim imperatores Romani, [C] quibus, vt videtur, magis erat cordi maximos esse quam optimos. [F] Legimus et Aetneos dici praegrandes. De magnis ac vehementer molestis, qui Athones dicti sunt, alibi meminimus, quemadmodum et de• Hamaxiaeis.

[A]

MALI COMMATIS

109     2106

110 115 120 125   c127-129 130 135 140

Πονηροῦ κόμματος, id est Mali commatis, dicebatur improbus, contemptus et reiiculus quispiam. Sumpta metaphora a reprobatis• nomismatis. Aristophanes in Pluto:  Ἔοικε δ᾿ εἶναι τοῦ πονηροῦ κόμματος,  id est  Videtur esse non probati commatis. In sycophantam dictum iam ad paupertatem famemque redactum, posteaquam Plutus oculos receperat. Interpres ostendit comma genus esse vilissimi nomis- matis. Sonat autem perinde quasi dicas malae monetae. Rursum in eadem fabula:  Γνώσεται  Ὄτ᾿ ἔστ᾿ ἐκείνου τοῦ πονηροῦ κόμματος,  id est  Nouerit  Illius esse hunc improbati commatis. Apud eundem in Ranis: Τῷ κακίστῳ κομμάτι. [E] Idem in Concionatricibus: 110  Καὶ κακόν γέ μοι / Τὸ κόμμ᾿ ἐγένετ᾿ ἐκεῖνο,  id est  At istud hercule comma mihi fuit malum. Reddit causam, quod, quum abisset in forum empturus farinas iamque peram supposuisset, praeco clamauit, ne quis reciperet aereos nummos, sed argento venderentur omnia. [A] Ad hanc formam pertinent etiam illae ceu prouerbia- les metaphorae κίβδηλος ἄνθρωπος et κιβδηλεύειν, pro eo, quod est imposturam facere, et κιβδηλία pro impostura, quae voces reperiuntur cum alias frequentius tum Platonis libro De legibus vndecimo, si quis forte certius desiderabit testimonium. Proinde qui moribus sunt improbatis, eos κιβδήλους• vocant, quasi dicas adulterinae monetae. Appositius autem ad oris figuram, morum et indolis indicem, referetur. Siquidem quemadmodum nummus inspecta imagi- ne dignoscitur ilico, probatusne sit an adulterinus, itidem ex ipsa statim hominis forma deprehenditur ingenium, vel Euripide teste, cuius haec sunt in Ione:  Γνοίη δ᾿ ἂν ὡς τὰ πολλά γ᾿ ἀνθρώπων πέρι  Τὸ σχῆμ᾿ ἰδών τις, εἰ πέφυκεν εὐγενής,  id est  Plerunque species ipsa, simul aspexeris,  Hominem arguit, generosus is sit an secus.

[A]

BENEVOLVS TRVCIDATOR

2107

c143-154 145 150 155

Εὔνους ὁ σφάκτης•, id est Beneuolus occisor. Conuenit in hos, qui, cum summam adferant perniciem, tamen beneuolentiae speciem admiscent. Tractum aiunt ab Oreste, qui trucidata matre Clytemnestra parentale conuiuium velut in illius honorem exhibuit. Quidam et ad Antigonum regem referunt, qui, posteaquam Semelen e medio sustulisset, ossa tamen illius summo cum honore curauit ad matrem deportanda. Sunt quibus magis placet, vt adagium ad Ptolemaeum Philopatoris filium referatur: Is matrem Berenicen• in palatio ipsius vinculis constrictam• Sosibio tradidit adseruandam; vbi illa non ferens eam filii contumeliam sumpto veneno interiit. At ille perturbatus insomniis monimen- tum in medio vrbis extruxit, quod nunc Sepulchrum appellatur. In hoc vna cum matre maiores omneis suos composuit et inter hos Alexandrum Magnum. Nec hoc contentus officio vir pius templum eidem constituit in Aegialis, cui nomen inditum Berenices• seruatricis. Haec ferme Zenodotus. [G] Confine est illud, quod alibi recensuimus, Intempestiua beneuolentia nihil a simultate differt. Ita Flaccus: Nil moror officium quod me grauat. Nec parum scite dixit Ennius apud Ciceronem libro Officiorum secundo:  Benefacta male locata malefacta arbitror.

[A]

CORYTHEO DEFORMIOR

111     2108

160 LB 748   c160-162

Κορυθέως εἰδεχθέστερος, id est Corytheo• deformior. Aiunt | Corytheum quempiam fuisse hominem insignite stultum ac vecordem, ad hoc forma infelicissima foedissimaque, cui liberi item fuerint omnes patrem referentes; vnde vulgaris dictus est iocus in hominem bardum ac perinde deformem. Refertur adagium a Zenodoto.

165

[A]

CONTRA TORRENTEM NITI

2109

170 175

Contra torrentem niti dicuntur, qui frustra certant cum iis, quos vincere non queant. Sumptum a natantibus, qui solent secundo natare flumine, maxime si torrens fuerit. Quodsi contra nitantur, nihil promouerint. Vsurpat hoc adagium Aurelius Augustinus in epistola quadam ad diuum Hieronymum. Et laudatur a Iuuenale• Crispi• prudentia, qui Domitiani• violentiae concesserit et ingenio alioqui insanabili obsecundarit:  Ille igitur nunquam direxit brachia contra  Torrentem. [D] Item Ouidius: 112  Stultus, ab obliquo qui cum discedere possit,  Pugnat in aduersas ire natator aquas. [H] Gregorius Theologus ad Eudoxium rhetorem: Τὸ δὲ μὴ βιάζεσθαι ῥοῦν ποταμοῦ καὶ ἡ παροιμία παιδεύει, id est Non esse cogendum fluminis impetum docet etiam prouerbium.

180

[A]

VSQVE AD ARAS AMICVS

2110

185 190 195

Μέχρι τοῦ βωμοῦ φίλος ειμί, id est Vsque ad aram sum amicus. Tametsi non est huius instituti quaelibet apophthegmata colligere, tamen hoc ita commode dictum et specie• vsque adeo prouerbiali, praeterea sic a magnis celebratum autoribus, vt merito videatur in hunc ordinem cooptandum. Responsum est autem a Pericle, quem cum amicus quispiam rogaret, vt in causa quadam sua gratia falsum deieraret: Δεῖ με, ἔφη, συμπράττειν τοῖς φίλοις, ἀλλὰ μέχρι βωμῶν, id est Oportet me commodare amicis, sed vsque ad aras. Ita refert Gellius. Commodius effert• Plutarchus in libello Περὶ δυσωπίας: Μέχρι τοῦ βωμοῦ φίλος εἰμί, id est Vsque ad aram sum amicus. Admonet prouerbium nonnunquam, quo consulamus amicorum commodis eorumque voluntati morem geramus, fas videri paululum a recto deflectere, verum eatenus, ne propter hominem amicum numinis reuerentiam violemus. Olim iurantes aram manu continge- bant. [B] Porro quatenus et quousque sit ab honesto deflectendum amici causa, copiose docteque disputat Aulus Gellius libro Noctium Atticarum primo, capite tertio.

[A]

CODALI CHOENIX

2111

200

Κοδάλου χοῖνιξ, id est Codali choenix siue demensum•. De magnis mensuris dicebatur autore Suida. Neque praeterea quicquam super hac re mihi repertum est adhuc• apud autores. [C] Coniectare licet ortum a seruo quopiam edaci, cui choenix fuerit altius capax et hac arte fraudarit herum. In collectaneis, quae titulo Hesychii circumferuntur, reperio condalum piscem, aut eundem aut certe affinem cestreo, quem Gaza vertit mugilem. [F] Sed idem meminit alibi huius prouerbii Κωδάλου χοῖνιξ, subindicans fuisse quempiam aedilem, qui maioribus mensuris solitus sit vti.

205

[A]

CONCHA DIGNVS

2112

Κόγχης ἄξιος, id est Concha dignus. Rem nullius precii concham dicunt Graeci, quemadmodum Latini nauci aut floccum. Vrnie quod contemptissimum nulliusque rei significabant, id κόγχης ἄξιον dicebant.

[A]

CONTO NAVIGARE•

113     2113

210 LB 749 LB 750 215

Κοντῷ πλεῖν, id est Conto nauigare, dicebantur, qui sic rebus vterentur, quemadmodum vti conueniebat,| aut qui vitae genus suo accommodatum ingenio sequerentur. Neque enim contus ad vllum alium vsum accommodatus quam ad nauigationem. Itidem non ad quamuis vitam quiuis idoneus est. [C] Vtaris licebit, si | quem admonere voles, vt quaque re vtatur ad id, in quod inuenta sit, vt: 'Quorsum seruas nummos tuos, non in hoc natos, vt spectentur, 114 sed quo vitae subsidio sint? Conto nauigandum est'. [A] Refertur a Suida.

[A]

CYDI POENAM DEBET

2114

c219-222 220 225

Κύδου δίκην οφείλει, id est Cydi poenam debet. Κῦδος prima producta gloriam significat, eadem correpta τὴν λοιδορίαν καὶ κακολογίαν, id est maledictum et conuicium. Vnde et verbum deduxere κυδάζειν, pro eo quod est conuiciari. Proinde cum quis ob rem friuolam veluti verbum aliquod temere dictum deferretur vexareturque, eum prouerbio dicebant κύδου δίκην ἐκτετικέναι καὶ κύδου δίκην ὀφείλειν, hoc est conuicii poenam dependisse et maledicti poenam debere. Nam antiquitus mulcta dicebatur iis, qui petulantius in quempiam aliquid dixissent.

[A]

CNIPS IN LOCO

2115

230 235 240 245

Ὁ κνὶψ ἐν χώρᾳ , id est Cnips in regione. Dictum in eos, qui subinde sedem mutarent et aliunde alio demigrarent. Cui vitio sese obnoxium fuisse confitetur Horatius. Est autem σκνίψ siue• κνίψ, nam vtrunque reperio, vermiculus innascens materiis. Is eroso ligno semper locum mutare nititur. Quidam efferunt prouerbium hoc modo: Κνίψ ἐκ χώρας, id est Cnips e regione, vt subaudias 'demigrat'. Plinius libro decimosexto, capite quadragesimoprimo• inter pestes materiarum teredinem commemorat, vermem grauissimo ad portionem capite, sic appellatum, quod dentibus erodat, sed proprie vocari teredinem, quae in mari materiam infestet. Addit huius generis cerasten vocari, qui simulatque tantum eroserit, vt circumagat sese, generat alium. [H] Haec an huic prouerbio congruant dubito, nam Graeci tradunt κνῖπα esse animalculum volucre et ξυλοφάγον, non dissimile culici. Id si verum est, non video, qui consistat, quod ab Aristotele proditum est, auem ξυλοκόπτην, quem Latini, ni fallor, picum Martium appellant, ob id rostro fodere arbores, vt κνῖπας in ligno latentes euocet. [A] Suidas ait a κνιπός, qui est genitiuus casus huius nominatiui κνίψ, fingi nominatiuum κνιπός eamque vocem significare parcum tenuique victu viuentem, nimirum ad cnipis exemplum, qui lignorum arrosu pascitur, cibo non admodum lauto. Proinde consentaneum videtur, adagium dici posse in sordidos, duro parcoque victu vtentes.

[A]

CYCLOBORI VOX

2116

c247-249 250

Κυκλοβόρου φωνή, id est Cyclobori vox. De clamosis et vehementer obstreperis dicebatur, aut quibus vox esset vitiosa raucaque. Cycloborus fluuius quidam Atticae [H] non perpetuus, sed torrens, [A] ingenti strepitu defluens, vnde ductum prouerbium. Aristophanes in Equitibus•:  Ἅρπαξ, κεκράκτης•, Κυκλοβόρου φωνὴν ἔχων,  id est 115  Clamosus, auidus, voce Cyclobori obstrepens.

[A]

THASIVM INFVNDIS

2117

255 260 265

Θάσιον ἐνέχεις, id est Thasium miscuisti. Dici solitum videtur, vbi quis vinum non aqua, sed alio quopiam efficaciore vino dilueret. Nam Thasia vina laudatissima quondam fuisse testatur et Apuleius Apologia prima, Olitori, inquiens, et cauponi merito concessum est olus et vinum ex nobilitate soli commendare, vinum. Thasium, olus Phliasium. [F] Et Plinius capite septimo Naturalis historiae libro decimoquarto inter transmarina vina Thasium Chiumque in summa gloria fuisse scribit. [A] Est autem Thasus insula iuxta Thraciam, vnde prouerbium Thasus bonorum. In ea insula narrant fuisse Staphylum, quem deperierit 116 Bacchus. Sumptum est ex Aristophanis Pluto, quo loco versus hic est:  Εἰ Θάσιον ἐνέχεις, εἰκότως γε νὴ Δία,  id est  Merito profecto, si Thasion infuderas. Anus quaedam queritur adulescentem amatorem pridem ita sibi solitum adulari, vt diceret illam suauissime olere. Ad id per iocum respondens Chremylus negat esse mirum, si ita visum fuit adulescenti, cum illi vinum Thasium odoratissimum proponere sit solita•. Interpres addit ἐνέχεις dictum pro ἐκίρνας, [C] id est infundebas pro miscebas.|

LB 751

[A]

ΚΛΕΙΤΟΡΙΑΖΕΙΝ

2118

271 275

Κλειτοριάζειν vulgato conuicio dicebantur ii, qui puerorum amoribus oblecta- rentur, aut, vt ait Diogenianus, mulieres immodice libidinosae. Vnde natum sit prouerbium, non satis liquet•, [F] nisi quod Hesychius docet κλειτορίς Graecis sonare naturae muliebris vicinam partem, vnde receptum, vt κλειτοριάζειν appellarent libidinosam contrectationem, [G] attestante et Suida.

[A]

CLAVDIANA TONITRVA

2119

280

Festus Pompeius innuere videtur Claudiana tonitrua in vulgi sermonem abiisse, scribens ideo vocata Claudiana tonitrua, quod Claudius Pulcher institue- rit, vt ludis post scenam factis lapidum coniectus ita fieret, vt veri tonitrus similitudinem imitaretur. Nam antea leues admodum et paruos• sonitus fieri solitos, cum claui et lapides in labrum aeneum coniicerentur. Quadrabit adagium, si modo videbitur in adagionum gregem recipiendum, in homines immodice clamosos et odiose obstreperos. Simillimum illi, quod alibi retulimus, Δωδωναῖον χαλκεῖον, id est Dodonaeum aes.

285

[A]

CLAVDI MORE TENERE PILAM

2120

290   c291-295 295 300

M. Tullius aduersus Pisonem scribit in hunc modum: Graecus primum distingue- re illa atque diuidere, quemadmodum dicerentur, iste claudus, quomodo aiunt, pilam retinere, quod acceperat, testificari. Hactenus Cicero. Prouerbium congruit in eos, qui, quicquid a praeceptoribus acceperint, siue id doctum sit siue indoctum, nullo delectu nulloque iudicio tenere solent ac sequi. Sumpta metaphora a claudo diffidente suis pedibus et ob id pertinaciter columnis innitente. [B] Nisi si cui magis referendum videtur ad lusum pilae, quam claudus ita demum accipit, si commode illi mittas. Alioqui pedibus tardus non potest vtcunque missam accipere. Seneca libro De beneficiis septimo: Quid si me remittere pilam manco iubeas? hoc est dare beneficium illi, qui non sit idoneus ad accipiendum. [A] Plautus in Aulularia:  Tum autem interdius 117  Quasi claudus sutor domi sedet totos dies. Generatim conueniet in omneis, qui de alieno pendent iudicio alienaeque innituntur autoritati, quemadmodum isti, quibus satis est dixisse: Αὐτὸς ἔφα.

[A]

LORIPEDEM RECTVS DERIDEAT

2121

305 310   c312-314

Et sane quam elegans est et plurimum habet figurae prouerbialis illud apud Iuuenalem  Loripedem rectus derideat, Aethiopem albus. Quo conueniet vti, quoties aliquis id aliis opprobrat mali•, cui sit ipse obnoxius, aut aliena castigat vitia, a quibus ipse non sit immunis, perinde quasi claudus claudo claudicationis vitium per contumeliam obiiciat. Oportet enim• quam maxime vacare culpa, qui in alium paratus est dicere, et stultissimum est in alium iacere, quod in ipsum possit retorqueri.  Quis enim tulerit Gracchos de seditione querentes? 118  Si fur displiceat Verri, si homicida Miloni? [B] Celebratur illud Leonis Byzantii•, cui cum maledicus quispiam opprobrasset vitium oculorum, ipse gibbo deformatus: 'Humanum', inquit, 'conuicium in me iecisti, cum ipse Nemesim• in dorso portes'.

315

[A]

CLISTHENEM VIDEO

2122

c316-318 320   c323-325 325

Κλεισθένην ὁρῶ, id est Clisthenem video. Clisthenes hic male audiit et comicorum conuiciis laceratus est, quod parum vir haberetur seseque cultu indecoro velut in mulierem transfiguraret, Sardanapalum illum Assyrium imitatus. Aristo- phanes ἐν Θεσμοφοριαζούσαις•:  Ὁρᾷς σεαυτόν; - Οὐ μὰ Δί᾿, ἀλλὰ Κλεισθένην,  id est  Teipsum vides ? - Non per Iouem, sed Clisthenem. Suidas refert et• ait conuenire in eos, qui leui derasaque sunt cute. Nam hic mos Clistheni, barba derasa• semper esse, quo iuuenis etiamdum videretur. Effertur et ad hunc modum: Κλεισθένους ἀκρατέστερος, id est Clisthene intemperantior, de cinaedo et deliciis effoeminato, contrarium illi Ζήνωνος ἐγκρατέστερος, id est Zenone temperantior.|

[A]

CLEOCRITVS

2123

LB 752   c328-333 330

Κλεόκριτος, id est Cleocritus. Id nominis contumeliae | causa iaciebatur in cinaedos ac molles et parum viros. Nam et hunc veteris comoediae maledicta nobilitarunt. Dictus est autem effoeminatus, cinaedus, hospes, obscuro foedo- que genere, Cybeles• filius, quod Rheae mysteria ab exectis euiratisque peragerentur. Ne forma quidem a moribus discrepabat; nam facie velut auem referebat. Suidas nominatim prouerbii loco refert, alioquin ipse non retulissem inter adagia.

335

[A]

COTVRNISSARE

2124

340

Κιχλίζειν prouerbio dicebantur, qui pinguibus coturnicibus [B] aut turdis [A] vescerentur aut qui riderent lasciue parumque decore. Proinde et κιχλισμόν risum mollem et impudicum appellant. Quadrabit igitur vel in liguritores et cupediis addictos vel in lasciuius ludentes. [C] Sturni nihil non imitantur, et turdus a Plinio recensetur inter aues, quae sermonem humanum imitantur. Nam autores vocem hanc varie transferunt.

[A]

CILICIVM EXITIVM

1192125

c343-346 345

Κιλίκιος ὄλεθρος, id est Cilicium• exitium. De crudeli et immani dicebatur. Cilices enim ob piraticam, quam exercebant, et assiduas hostium• depraedationes infames erant immanitatis et crudelitatis nomine. Quapropter et Attici vindictas acerbiores Κιλικίους appellabant. [G] Meminit praeter alios Hesy- chius. [H] Similis formae est, quod apud iureconsultos legimus Isauricum pro crudeli immanique latrone.

[A]

CENTAVRICE

2126

350   c350-357 355

Κενταυρικῶς, id est Centaurice, fieri dicebatur, quod immaniter ferociter inciuiliterue fieret, sumpta voce a Centaurorum moribus. Aristophanes in Ranis:  Τίς τὴν θύραν ἐπάταξεν ὡς κενταυρικῶς;  id est 120  Quis ostium pulsauit ita centaurice ? Etenim Centauri viribus et vi peragebant omnia, legum et iuris omnis ignari. Tametsi quidam existimant hoc apud Aristophanem dictum εἰρωνικῶς• in Bacchum mollem alioqui• et imbellem.

[A]

CILICII IMPERATORES

2127

360 LB 753 365

Κιλίκιοι στρατηγοί, id est Cilicii duces, dicebantur homines• hirsuti et pilis obsiti. Vnde et saga pilis contexta Cilicia vocantur. Autor Diogenianus. [H] Simplici- ter autem Κιλίκιοι dicebantur robusti, sordidi et magni, vnde et κιλικίζεσθαι dicuntur, qui prauis sunt moribus, et Κιλίκιοι λόγοι barbarica suffragia, quod illi sortibus in galeam missis soleant decernere. Memorantur et• Κιλλικύ|ριοι, qui, quum essent serui, heris eiectis occuparunt regionem. Κιλλικὼν ἀγαθά alias recensuimus.

[A]

CIVITATES LVDIMUS

2128

c367-370 370   c374-377 375 380 385 390

Πόλεις παίζομεν, id est Ciuitates ludimus. Lusus genus quoddam est, in quo calculis ludebatur olim, quos antiquitus πόλεις, id est vrbes, vocabant, neoterici χώρας, hoc est regiones, appellare coeperunt. Vsurpauit adagium Cratinus in Fugitiuis. Hic nimirum locus est, ni fallor, quem Iulius Pollux citat libro De rerum vocabulis nono: Πανδιονίδα πόλιν βασιλέως τῆς περὶ κόλακος, οἶσθ᾿ ἣν λέγομεν, καὶ κύνα καὶ πόλιν, ἣν παίζουσιν•, id est Pandioniam ciuitatem regis, supra modum adulatricis, nosti quam dicimus, et canem et ciuitatem, quam ludunt. Genus autem lusus describit his verbis: Ἡ δὲ διὰ πολλῶν ψήφων παιδιὰ πλινθίον• ἐστί, χώρας ἐν γραμμαῖς ἔχον διακειμένας. Καὶ τὸ μὲν πλινθίον• καλεῖται πόλις, τῶν δὲ ψήφων ἑκάστη κύων. Διηρημένων δὲ εἰς δύο τῶν ψήφων κατὰ τὰς χρόας ἡ τέχνη τῆς παιδιᾶς ἐστι περίληψις τῶν δύο ψήφων ὁμοχρόων, τὴν ἑτερόχρουν ἀναιρεῖν, id est Qui vero complurium calculorum dicitur lusus, laterunculus est regiones in se continens in lineis sitas. Ei laterunculus quidem ipse ciuitas appellatur, caeterum vnusquisque calculus canis. Porro cum calculi sint duobus distincti coloribus, lusus haec ars est, vt comprehensis duobus calculis vnicoloribus eum, qui diuersi coloris est, tollas e medio. [H] Allusit ad hoc prouerbium Plato libro De republica iiii.: Ἑκάστη γὰρ αὐτῶν πόλεις εἰσὶ πάμπολλαι, ἀλλ᾿ οὐ πόλις, τὸ τῶν παιζόντων, id est Nam illarum vnaquaeque plurimae sunt ciuitates, non ciuitas, quemadmodum dicere solent ludentes. [A] Refert Zenodotus, quanquam idem adagii sensum non indicat. Quare cuique, quod vero proximum videatur, coniectandum relinquo. Mihi quadraturum videtur, quoties suum quisque commodum quacunque sectatur via et aemulo competitorique modis omnibus tendit insidias. Qui lusus frequens est in aulis principum et in magistratibus publicis. Ab hoc lusu manasse videtur, qui nunc vulgo scaccarius dicitur.

[A]

CISSAMIS COVS

121     2129

395

Κίσσαμις Κῷος, id est Cissamis Cous. Hunc aiunt pecuariis gregibus supra modum diuitem•. Verum anguillam quotannis apparere solitam, quae pulcher- rimam omnium pecudem raperet. Ea cum in somnis apparens hominem commonuisset, vt sepeliret sese, et ille negligeret, euenit, vt tum ipse tum vniuersum illius genus radicitus interiret. Haec ferme Zenodotus. Et hoc quoque prouerbium Delium aliquem natatorem• requirit. [C] Apparet affine, 122 quod alibi dictum est, Aderit Temesseus genius.

[A]

CARCINI POEMATA

2130

400 405 410

Καρκίνου ποιήματα, id est Carcini poemata, dicebantur ea, quae viderentur obscurius et instar aenigmatis dicta. Carcinus poeta quispiam fuit, cuius et alias meminimus in hoc opere, in quem iocatur Aristophanes in [B] comoedia, cui titulus [A] Εἰρήνη:  Εὐδαιμονέστερος φανεὶς τῶν Καρκίνου στροβίλων,  id est  Qui visus est felicior vel Carcini strobilis•. Is finxit Orestem ab Ilio coactum, vt matricidium confiteretur, per aenigmata respondentem, autore Suida, qui testatur prouerbium a Menandro vsurpatum in Falso Hercule. [G] Stratonicus apud Athenaeum libro viii., cum audisset quendam imperite canentem, rogauit, cuius esset cantio; cum is respondisset Carcini, Πολύ γε μᾶλλον, ἔφη, ἢ ἀνθρώπου, id est Multo sane magis, inquit, quam hominis. Nam καρκίνος Graecis et cancrum animal significat. Itaque iocus ex ambiguo captatus est.|

LB 754

[A]

CARICA VICTIMA

2131

415   c417-419 420

Καρικὸν θῦμα, id est Caricum sacrum. De macilenta hostia minimeque esculenta dicebatur. Hinc ductum, quod Caribus populis mos fuerit canem immolare. Non inconcinne torquebitur ad cibum appositum insipidum et quem nemo velit attingere. Solent sordidi quidam data opera cibos putres et ingratos palato suis apponere, partim quod minoris emantur, partim quo minus absumatur epularum in conuiuio. Hos eleganter quis dixerit τὸ Καρικὸν θῦμα παρατίθεσθαι, [B] id est Caricum sacrum apponere.

[A]

CALLICYRIIS PLVRES

2132

425 430

Καλλικυρίων πλείους, id est Plures Callicyriis. De maxima quidem illa, sed sordida hominum turba dicebatur. Callicyrii dicebantur exulum serui, qui Syracusis agricolationem• exercebant autore Timaeo. Quoniam autem ingens erat id genus hominum multitudo, prouerbio receptum est, vt si quos admodum numerosos significare vellent, Καλλικυρίους appellarent. Aristoteles in Republica Syracusanorum ostendit eam seruorum turbam ex omnigenis populis in vnum confluxisse. Erant autem eodem loco Callicyrii apud Syracusanos quo apud Lacedaemonios Captiui, apud Thessalos Penestae qui vocantur, apud Cretenses Elarotae, apud Aegyptios Hebraei. Solitum est adagium hoc potissimum vsurpari, si quando significabant metuendam multitudinem, quae numero freta nonnunquam opprimit dominos. Nam et hi 123 serui plures erant dominis, quamobrem etiam expulerunt illos. Haec ferme referuntur a Suida.

435

[A]

CERA TRACTABILIOR

2133

440 445

Κηροῦ εὐπλαστότερος•, id est Cera tractabilior. De vehementer docili dicebatur, aut de ingenio facili tractabilique et in quemuis habitum sequaci. Horatius:  Cereus in vitium flecti, monitoribus asper. Persius quinta satyra:  Artificemque tuo ducit sub pollice vultum. Rursum Horatius: Argilla quiduis imitabitur vda. Est autem hoc cerae peculiare, vt manibus contrectata mollescat. [B] Et hinc variae rerum formae solent effingi. [G] Erat et picturae genus e ceris coloratis, quemadmodum e tessellis lapidum ac lignorum. Quanquam rudis aetas similior est argillae quam cerae: primo quidem fingi potest dum tenera est, verum vbi duruit ingenium, non facile refingitur in aliam speciem, sed, quemadmodum dixit Plato libro De 124 republica iiii., κινδυνεύει γοῦν ἐκ τῆς παιδείας ὅποι ἄν τις ὁρμήσῃ, τοιαῦτα καὶ τὰ ἑπόμενα εἶναι, id est Periculum est, ne ad quaecunque se quis appulerit a pueritia, talia sint et quae sequuntur.

450

[A]

OCCISIONIS ALA

2134

c451-454

Φόνου πτερόν, id est Interfectionis ala, de subito interitu dici solitum. Sumpta metaphora ab alatis iaculis, quae repente mortem adferunt. Quanquam magis probat Zenodotus, vt accipiamus φόνου πτερόν dictum περιφραστικῶς, id est per circuitionem, pro morte, [B] quasi sit et ipsa alata.

455

[A]

CELMIS IN FERRO

2135

c456-461 460 LB 755 466 470 475

Κέλμις ἐν σιδήρῳ, id est Celmis inferro. Dici consueuit de iis, qui praeter modum suis fiderent viribus tanquam inexpugnabiles inuictique caeteris. Celmis, vt scribit Zenodotus, vnus fuit ex Idaeis Dactylis, qui, cum matrem deorum Rheam violasset stupro, deinde a reliquis fratribus reiectus est. Ab hoc ferrum solidissimum cudi solebat. Ait huius historiae mentionem factam apud Sophoclem in Satyris. Enarrator Apollonii de Dactylis Idaeis, inter quos et Celmis, refert hos versus ex autore Phoronidis•:  Ἔνθα γόητες  Ἰδαῖοι Φρύγες ἄνδρες ὀρέστεροι οἰκί᾿ ἔναιον, |  Κέλμις, Δαμναμενεύς• τε μέγας καὶ ὑπέρβιος Ἄκμων,  Εὐπάλαμοι θεράποντες ὀρείης Ἀδρηστείης.  Οἳ πρῶτοι τέχνην πολυμήτιος Ἡφαίστοιο  Εὗρον ἐν οὐρείῃσι νάπαις, ἰόεντα σίδηρον  Ἐς πῦρ τ᾿ ἤνεγκαν καὶ ἀρίπρεπες ἔργον ἔδειξαν.  Id est  Illic habitabant  Montigenae Phryges Idaei gens arte celebris,  Celmis Damnameneusque ingens Acmonque superbus,  Montanae docti cultores Adrasteae,  A quibus ars Vulcania primis esse reperta  Dicitur, et nigrum nemoroso in monte repertum  In varios vsus monstrarunt cudere ferrum  Impositumque igni miro splendescere cultu.

[A]

CESTVM HABENT VENERIS

2136

480 485 490 495 500 505 510 515

Τὸν Κύπριδος κεστόν habere dicuntur, qui nouis modis quemlibet in amorem sui pelliciunt. Sumptum est autem ex Homericae Iliados Ξ, quo loco Iuno concubitura cum suo Ioue Venerem adit atque ab ea cingulum gratiarum et amorum conciliatorem commodato petit. Hunc poeta describit ad hunc 125 modum:  Ἦ, καὶ ἀπὸ στήθεσφιν ἐλύσατο κεστὸν ἱμάντα  Ποικίλον, ἔνθα δέ οἱ θελκτήρια πάντα τέτυκτο.  Ἔνθ᾿ ἔνι μὲν φιλότης, ἐν δ᾿ ἵμερος, ἐν δ᾿ ὀαριστὺς  Πάρφασις, ἥ τ᾿ ἔκλεψε νόον πύκα περ φρονεόντων.  Τὸν ῥά οἱ ἔμβαλε χερσίν, ἔπος τ᾿ φατ᾿ ἔκ τ᾿ ὀνόμαζε·  'Τῇ νῦν τοῦτον ἱμάντα, τεῷ δ᾿ ἐγκάτθεο κόλπῳ,  Ποικίλον, ᾧ ἐνὶ πάντα τετεύχαται, οὐδέ σέ φημι  Ἄπρηκτον γενέεσθαι, ὅ τι φρεσὶ σῇσι μενοινᾷς'.  Id est  Sic ait et soluit de pectore textile• lorum  Picturatum, in quo lenimina cuncta ferebat.  Huic inerat desiderium, huic amor, huic muliebris  Blandiloquentia, quae quidem et egregie sapientem  Furtiuis adiuta dolis fallitque capitque.  Quod manibus simul imposuit, sic ore locuta est:  'Hanc cape nunc sinuique tuo succingito zonam  Contextam varie, per quam quaecunque parabis,  Polliceor, nil tu frustra tentaueris vnquam'. Meminit huius et Theocritus in Adonidis epitaphio: Σοὶ δ᾿ ἅμα κεστὸς ὄλωλε, id est Tecum vna et cestus periit. Est igitur cestus Veneris cingulus efficax ad illectamenta gratiarum et amorum, quo illa dicitur Martem sibi conciliare. Meminit huius et Martialis:  Collo necte, puer, meros amores,  Cestum de Veneris sinu calentem. Idem alibi: 126  Sume Citheriaco medicatum nectare ceston,  Vssit• amatorem balteus iste Iouem. Rursum alibi:  A te Iuno petat ceston et ipsa Venus. Duplex erit huius vsus adagii, siue cum dicemus cuipiam cestum esse Veneris, quod neminem non inflammet amore sui, siue cum dicemus iam opus esse Veneris cesto, aut ne illum quidem profuturum ei, cui per aetatem vires ac forma defluxerit quique iam ἔξωρος esse factus videatur. Nam florens aetas suapte sponte suscitat amores, senectus aut muneribus aut pharmacis sibi conciliet oportet, quanquam nec his rationibus efficere potest, vt ametur.

[A]

PONTIFICALIS COENA

2137

520 525 530 LB 756 535 540

Olim coenas sumptuosas opiparasque pontificales appellabant. Ad quod alludens Horatius in Odis:  Absumet haeres Cecuba dignior  Seruata centum clauibus et mero  Tinget pauimentum superbo  Pontificum potiore coenis. Quo quidem in loco interpres admonet praelautas coenas prouerbio pontifica- les appellari solitas. Macrobius libro Saturnalium tertio vetustissimam quan- dam pontificis coenam describit, summo apparatu et omnigenis lauticiis affatim instructam. [B] Id inde natum apparet, quod solennes sacraeque coenae exquisitissimis epulis soleant instrui. Ab eo, quod scripsit Horatius, non abhorret, quod hac tempestate apud Parisios• vulgari ioco vinum theologicum vocant, quod sit validissimum | minimeque dilutum. Nec infestiuiter quidam huiusce prouerbii causam rogatus respondit a iureconsultis occupari quas vocant praebendas, decanatus et archidiaconatus, theologis nihil reliquum fieri praeter curata quae vocant sacerdotia. Caeterum quoniam de pastoribus scriptum est Peccata populi comedetis, nimirum ad cibi tam duri concoctionem opus esse vino efficacissimo. Atque hinc esse natum vulgi dictum. [A] Plautus in Menaechmis consimili figura Cereales coenas dixit,  Cerealeis, inquiens, coenas dat, ita mensam extruit•.  Tantas patinarias struices concinnat.  Standum est in lecto, si quid de summo petas. Legimus et adipales coenas et adiposas et adiiciales. Terentius [B] in Phormione [A] dubiam coenam dixit pro lauta copiosaque.

[A]

CEPAS EDERE AVT OLFACERE

127     2138

c544-551 545 550 555 560 565

Κρόμμυα ἐσθίειν, id est Cepas edere, dicebantur ioco prouerbiali, qui lachrymari viderentur. Natum a Biantis apophthegmate. Is enim Alyattae regi• sibi per nuncium missum denuncianti, vt quam primum ad se veniret, respondit ad hunc modum: Ἐγὼ Ἀλυάττῃ κελεύω κρόμμυα ἐσθίειν, id est Ego iubeo Alyattam• cepas edere, hoc est κλαίειν καὶ οἰμώζεσθαι, id est flere et eiulare. Quibus verbis extremum regis contemptum indicabat. Ductum est hinc prouerbium, quod ceparum odor, vt est acris, consueuerit lachrymas oculis excutere. Aristopha- nes: Κρόμμυον δ᾿ ἄρ᾿ οὐκ ἔδῃ, innuens illum vel citra cepas fleturum. [G] Quoniam autem idem efficit sinapi, nihil vetat et hinc prouerbium ducere. Columella in carmine:  Seque lacessenti fletum factura sinapis. Mox et cepae meminit: 128  Atque oleris pulli radix lachrymosaque cepa. [A] Simili figura neque diuersa sententia dicti sunt κρομμύων ὀσφραίνεσθαι, id est cepas odorari, qui flerent. Aristophanes in Ranis:  Τί δῆτα κλαίεις; - Κρομμύων ὀσφραίνομαι,  id est  Quid quaeso lachrymas? - Cepe odoror scilicet. Haec ferme Suidas. [F] At Plinius lib. xx. cap. v. tradit eas et delachrymationi et caligini oculorum mederi. Nec hoc pugnat cum his, quae diximus, siquidem• educendo purgant. [H] Xenophon in Symposio dixit κρομμύων ὄζειν, id est olere cepe, quod in sordidos et illotos congruit. Huic affine est σκοροδίζειν pro molestia afficere siue ad lachrymas adigere. Aristophanes in Equitibus sub persona populi Atheniensis: Φάσκων φιλεῖν μ᾿ ἐσκορόδισας, id est Dum ais te diligere me, alliasti me. Quanquam ea vox a comico risus gratia conficta est.

[A]

SCARABEO NIGRIOR

2139

570	Κανθάρου μελάντερος, id est Scarabeo nigrior. In foedos et vehementer atros ac fuscos. Nam scarabeus animal insigni et• foedo nigrore est, [C] de quo inferius plura dieentur.

[A]

CHALCIDISSARE

2140

575

Χαλκιδίζειν καὶ χαλκιδεύεσθαι dicebantur, qui rapaciores et plus satis ad rem attenti viderentur. Chalcidenses in insula Euboea• populi comoediae veteris conuiciis notati sunt, quod auariores essent. [G] Hesychius indicat eam gentem male audisse ob foedos puerorum amores et hinc natum prouerbii conuicium in simili morbo obnoxios.

[A]

PHICIDISSARE

2141

c579-582 580 585

Φικιδίζειν, id est Phicidissare, dicebantur vulgo puerorum obscoenis amoribus dediti. Quidam malunt ad eos referre, qui litera ρ immodice et ad fastidium vsque consueuerint vti. Siquidem ea gens literam σ solita est in• ρ commutare. Quo quidem vitio notantur et Eretrienses, attestante prouerbio Ἐρετριέων ρ, [B] id est Eretriensium rho. [C] Hodie iocus est vulgi in Picardos, cum Lutecianae foeminae ob linguae delicias ρ vertunt in σ, Masia sonantes pro Maria.

[A]

CANTHARO ASTVTIOR

129     2142

LB 757 590

Κανθάρου σοφώτερος, id est Cantharo astutior aut callidior. Zenodotus ait Athenis cauponem fuisse quempiam nomine Cantharum, quem ob maleficia et impp- sturas ac proditiones capitis affecerint supplicio; pro|inde vulgo receptum, vt in versutos ac• impostores diceretur. Mihi vero propius videtur, si referatur ad animantis naturam et ad apologum Aesopicum, [B] quo narratur, [A] quemadmodum scarabeus tanto aquila inferior viribus tamen ingenio supe- rauit auium omnium reginam.

[A]

CANIS TANQVAM DELVM NAVIGANS

2143

595   c595-598 600

Ἄιδεις ὥσπερ εἰς Δῆλον πλέων, id est Canis tanquam in• Delum nauigans. In supinum, ociosum, securum ac voluptariam agentem vitam dicebatur. Nam 130 Athenis facilis ac tuta in Delum nauigatio. Vnde fiebat, vt qui illuc soluerent, inter nauigandum securi nihilque periculi metuentes canerent. Mos autem erat Atheniensibus, vt quotannis nauim solenni apparatu religionis causa Delum mitterent, id quod indicat Plato• in Critone. Vnde consentaneum est, qui hac vectabantur, hymnos quosdam in Apollinis laudem solitos decantare.

[A]

CAVNIVS AMOR

2144

c603-606 605

Καύνιος ἔρως•, id est Cauni amor. De foedo amore dicebatur, aut vbi quis ea desideraret, quae neque fas esset concupiscere neque liceret assequi. Biblis Caunum fratrem impotenter adamauit, a quo cum esset repulsa, sibimet necem consciuit. Ouidius:  Biblis in exemplo est, vt ament concessa puellae. Adagium refertur a Diogeniano, praeterea ab Eustathio in Dionysium.

[A]

SCARABEI VMBRAE

2145

610	Κανθάρου σκιαί, id est Scarabei vmbrae. Dictum est de inani metu, [B] quod hoc insectum sub noctem repente aduolans [H] horribili bombo [B] nonnunquam terrere soleat parum attentum. [A] Recensetur a Diogeniano.

[A]

PAPYRI FRVCTVS NON POSTVLAT MAGNAM SPICAM

2146

615 620

Βύβλου δὲ καρπὸς οὐκ αἰτεῖ μέγαν στάχυν,  id est  Byblus virens haud postulat spicam grauem. [C] Etiamsi Graecus senarius vitiatus est in αἰτεῖ•. [F] Apud Aeschylum in Supplicibus ita legitur:  Βύβλου• δὲ καρπὸς οὐ κρατεῖ στάχυν μέγαν,  [G] id est  Fructus papyri haud sustinet spicam grauem. [A] Dici solitum de iis, qui suis ipsorum bonis frui non possent, propterea quod byblus ob culmos inualidos spicam granis onustam ferre non potest. Proinde prodit quidem spicas, sed inanes. Byblus autem iunci species, quam Latini papyrum appellant. [G] Apparet in Graeco carmine αἰτεῖ deprauatum pro κρατεῖ, quod indicat vel ipsa metri ratio.

625

[A]

BVDORO MORE

2147

630 635 640

Βουδόρῳ νόμῳ, aut, vt alibi reperio, Βουδόρων νόμῳ, id est Budororum more seu lege. Suidas [F] ac Zenodotus [A] interpretantur• de iis, qui digni sint, vt bouis ritu excorientur. Diogenianus exponit de admirandis. Βούδωρον autore Stepha- 131 no promontorium est oppositum Salamini, Βούδεια Magnesiae ciuitas, quam Homerus Βούδειον appellauit. Βουδινοί populi sunt Scythiae, sic appellati, quod a bubus vehantur, vtpote ἁμαξόβιοι, id est plaustris aedium vice vtentes. Vnde videtur bifariam allusum ad etymologiam, πρὸς τὸ βοῦς δέρειν καὶ τὸ βοῦς δοῦναι, [B] id est ad boum excoriationem et boum donationem. [G] Strabo libro x. commonstrat Euboiae flumen Budorum. Idem indicat montem Salaminis prospectantem in Atticam. Rursum Plinius lib. iiii. cap. xii. inter Gelonos et Agathyrsos refert Budinos. Caeterum quid haec ad prouerbium faciant, non 132 video. Hesychius indicat βούδορον esse μοχλόν, quo boues excoriantur. Locus erit prouerbio, si quis dicat cum improbo non argumentis aut legibus, sed βουδόρῳ νόμῳ agendum, quemadmodum apud Terentium audit Sannio•:  Nam si molestus pergis esse, iam intro arripiere•, atque ibi  Vsque ad necem operiere loris.

[A]

ΒΟΕΟΤΙΑ AVRIS

2148

645 LB 758 650 655 660 665 670 675 680 685   c689-695 690 695

Βοιώτειον οὖς, id est Auris Boeotica. In pingui iudicio hominem quadrat. Boeotorum stoliditas compluribus prouerbiis locum fecit. Simillimum illi Auris Bataua. Diogenianus meminit adagii. Sunt qui scribant olim Anaxa- goram recitantem apud Thebanos librum Thebaidos, cum vidisset attentum neminem, clauso codice | dixisse: Εἰκότως καλεῖσθε Βοιωτοί, βοῶν γὰρ ὦτα ἔχετε, id est Iure vocamini Boeoti, qui quidem aures habeatis boum, videlicet alludens ad etymologiam nominis. Βοῦς enim bos et ὦτα aures, atque ex his Boeotorum nomen videtur compositum. [F] Quin Homerus Iliados libro v. Boeotorum gentem pinguem appellat:  Πὰρ δέ οἱ ἄλλοι  Ναῖον Βοιωτοὶ μάλα πίονα δῆμον ἔχοντες,  id est  Sed rura tenebant  Proxima Boeoti, quorum crassissima gens est. [A] Notauit et Horatius Boeotorum tarditatem in epistola ad Octauium Augustum:  Quod si  Iudicium subtile videndis artibus illud  Ad libros et ad haec Musarum dona vocares,  Boeotum in crasso iurares aere natum. Quo loco demiror neminem interpretum quaesisse, quid sibi velit, quod Horatius pinguitudinem ingenii Boeotis tribuit, velut ei genti peculiarem•, cum apud Latinos autores nullum sit huius rei testimonium. [H] Cognatum huic est, quod alibi commemorauimus, Boeotica cantio, quae rusticana parumque modulata potest intelligi, vt crassis auribus crassa conueniat harmonia. Quanquam Eustathius in Iliados β de cantione nonnihil variantem narrat historiam. Sunt, inquit, qui putent Boeotiam dictam a boue. Nam quum Europa Phoenicis filia a Ioue rapta esset e Sidone, Cadmus raptae frater a patre missus est ad inuestigandum sororem. Eam vbi nusquam inuenit, profectus est Delphos consulturus oraculum. Deus respondit, ne solicitus aut curiosus esset de Europa, sed sequeretur ducem bouem ibique conderet ciuitatem, vbicunque bos defatigata procumberet. Hoc responso accepto per Phocensium regionem fecit iter. Dein quum incidisset in vaccam iuxta 133 Pelagonis pascua, hanc euntem sequutus est. Ea, quum vniuersam Boeotiam peragrasset, fessa procubuit, quo loco nunc est Thebanorum ciuitas. Cadmus, quum eam iuuencam vellet immolare Palladi, misit aliquot e suis comitibus, qui e fonte Aretiade haurirent aquam ad sacrificium. At draco eius fontis custos, quem Marti sacrum esse creditum est (nam et fons ipse a Marte nomen habet), excitus strepitu complures ex his, qui missi fuerant, confecit. Quod indigne ferens Cadmus draconem interfecit et admonitu Palladis interfecti dentes seuit, vnde extiterunt illi terrigenae fratres. Eam ob rem indignatus Mars, quum pararet Cadmum interficere, vetitus• est a Ioue, qui Cadmo in matrimonium dedit Harmoniam, Martis ac Veneris filiam, hac lege, vt, priusquam sponsam attingeret, seruiret apud illam seruitutem annuam, tum vt nuptiis epithalamium canerent Musae ac deorum quisque nuptiale munus daret Harmoniae. Haec Eustathius. Equidem arbitror hanc fuisse primam originem adagii, vtcunque postea detortum est ad alios vsus. Constat autem Thebanos olim musices fuisse studiosissimos. Argumento est illud, quod refertur de Alcibiade, qui mirantibus, quod negligeret musices studium, lyram hoc lemmate damnabat, quod hominis vocem imitaretur, plectrum, quod habitum formamque liberalem mutaret in illiberalem. Tibiam gemino reiecit argumento, et quod sic immutaret os hominis, vt vix a familiarissimis agnos- 134 ceretur, et quod homini propriam adimeret vocem loquendique facultatem eriperet. Mox adiecit: 'Cantent igitur Thebani, qui loqui nesciunt'.

[A]

BOTRVS OPPOSITVS BOTRO MATVRESCIT

2149

700 705 LB 759 710

Βότρυς πρὸς βότρυν πεπαίνεται, id est Botrus iuxta botrum maturescit. Huius prouerbii varius esse potest vsus. Vel vbi pares in negocio quopiam videri volunt aliqui et tantundem adferre momenti, vt nullus alteri debeat concedere. Vel cum significabimus mutuis officiis opus esse, vt sit simillimum illi, quod alibi retulimus, Χεὶρ χεῖρα νίπτει. Vel si quando dicemus talem quenque euadere, cum qualibus habet consuetudinem. Habet enim hoc assiduitas, vt vicinis vitia faciat communia. Quemadmodum testificatur senarius ille, quem enarrator Pindari citat ex Aristarcho:  Χωλῷ παροικεῖς κἂν ἑνί, σκάζειν μάθῃς,  id est  Claudo propinquus si vel vni vixeris, |  Disces et ipse claudus ingredi breui. Hoc quanquam alio loco nobis citatum memini, [G] nimirum in adagio Si iuxta claudum, [A] tamen, quoniam scripturam offendi nonnihil a priore diuersam, libuit per occasionem denuo referre. Translatum est adagium ab vuis, quae mutuo oppositu maturitatem inter se vicissim et dant et accipiunt. Quo respicit illud Iuuenalis•:  Vuaque conspecta liuorem ducit ab vua. Adagium recensetur a Suida.

715

[A]

IMMOLARE BOVES

2150

720	Βουθυτεῖν tanquam prouerbialiter dicebantur, qui amplos magnificosque sumptus facerent. Diuitum enim est, vel regum potius, boues immolare. Aristophanes in Pluto:  Καὶ νῦν ὁ δεσπότης μὲν ἔνδον βουθυτεῖ,  id est  Et nunc quidem intus immolat boues herus. Et βουθυσίαν pro magnifico apparatu vsurpant.

[A]

BOVES MESSIS TEMPVS EXPECTANTES

2151

725

Βοῦς ἄμητον ἐπιτηροῦντες, id est Boues messem obseruantes. Dici solitum, vbi quis ingentium emolumentorum spe laborem sumeret. Quidam sic efferunt: Βοῦς εἰς ἄμητον, id est Bos in messem, subaudiendum 'respicit' aut eiusmodi quippiam. Inde ductum, quod boues messis tempore maiore laborant fructu, propterea quod inter trituram pascuntur interim et pabulum largius apponitur. Contra 135 cum vere aut hyeme proscindunt aruum, hoc molestior est arandi labor, quod nullo praesente fructu leniatur.

730

[A]

BOS HOMOLOTTORVM

2152

735

Βοῦς Ὁμολοττῶν, id est Bos Homolottorum, dicebatur in plurima distractus ac veluti dissectus negocia. Poterit et ad rem referri, vt si quis argumentum nimis minutatim diuidat, ita vt conscindere et concerpere magis quam diuidere videatur. Zenodotus prodidit Homolottos populos dissecto in• minimas partes boue foedus iungere. Morem hunc Scythis fuisse testatur Lucianus in Toxari- de.

[A]

BOS APVD ACERVVM

136     2153

740 745

Βοῦς ἐπὶ σωρῷ, id est Bos in aceruo. De splendide ampliterque viuentibus quique in vbere rerum affluentia prolixius faciunt sumptum. Aut, quemadmodum ait Suidas, de iis, qui in media rerum copia constituti non sinuntur praesentibus bonis frui. Translatum arbitratur a bubus trituram exercentibus, quibus, quod os obligatum habeant, [G] nam id faciunt quidam, [A] non licet vesci tritico, quod excutiunt, vt simile sit illi Tantalus inter vndas sitiens. [G] Simile quiddam refert Iulius Pollux libro septimo de seruis in pistrino laborantibus, quibus machina rotunda circa ceruicem addebatur, ne manum ori liceret admouere. Id factum, ne deuorarent farinam. Machinam appellabant παυσικάπην siue καρδοπεῖον, quod arceret a deuorando. Quod bubus non faciebant Iudaei, hoc illi faciebant hominibus.

[A]

AVT OPORTET TRAGOEDIAS AGERE OMNEIS AVT INSANIRE

2154

750 755 LB 760 760 765

Ἢ χρὴ τραγῳδεῖν πάντας ἢ μελαγχολᾶν,  id est  Aut furere oportet aut agere tragoedias. Dici solitum de iis, qui semper quasi stupent frigentque et nec gaudere possunt ex animo nec dolere. Porro tragoedia vehementissimis constat affectibus, ita vt tragoedias agere videatur esse quiddam insaniae simillimum. Proinde Lucia- nus in commentario, cui titulus Πῶς δεῖ τὴν ἱστορίαν συγγράφειν, narrat Abderitis ex Euripidis tragoedia recitante tragoedo Archelao• publicitus febrim obortam•; eam septimo post die transisse in insaniam, ita vt omnes ingenti voce versus quosdam ex Archelai Andromeda pronunciarent. [B] Quanquam Plato poetis omnibus sacrum quendam tribuit | furorem. Et Aristoteles in Problema- tis meminit de Maraco quopiam Syracusano, qui tum meliora fecerit poemata, cum mente esset alienatus. Eodem spectat illud Horatianum:  Adde poemata nunc, hoc est, oleum adde camino. [A] Finitimum videtur illi, quod alio retulimus loco:  Ἢ δεῖ χελώνης κρέα φαγεῖν ἢ μὴ φαγεῖν. Quem senarium Athenaeus citat ex Terpsione doctore Archestrati•. Nos alio retulimus loco.

[A]

AVFER MOTHONEM A REMO

2155

c768-770 770   c772-774   c774-777 775 780

Ἄπαγε τὸν μόθωνα• ἀπὸ κώπης, id est Aufer mothonem a remo. Admonet adagium non obstrependum nec obturbandum importunius iis, qui rebus alioqui seriis sunt occupati, veluti si quis reipublicae curis sollicito musicam adferat aut de capite periclitanti versus amatorios recitet. Mothon enim saltationis genus [B] foedae, seruilis ac [A] tumultuosae. [B] Lacedaemonii vernas, hoc est seruos domi natos, μόθωνας• appellant aut eos, qui ingenuorum filios instituunt, quos 137 Athenienses vocant οἰκότριβας. Vnde et in viles ac sordidos homines conuicium esse coepit. Alii putant Mothonem hominem fuisse quempiam saltatorem et ebriosum. Sunt qui credant Atticos Mothones vocatos, quod hos domitos ad seruilia ministeria compulissent. Ad hunc modum Graeci grammatici de Mothone nugantur. Iulius Pollux [G] libro iiii. [B] tradit mothonem genus esse saltationis molestum ac nauticum. [C] Atque hinc sane crediderim ortum prouerbium, vt accipiamus ἀπὸ κώπης pro eo, quod est a remo profectum.

[A]

AVRIBVS ARRECTIS

2156

785 790 795

Ὠσὶν ἑστῶσιν, id est Auribus arrectis, a Diogeniano prouerbii loco refertur. Quadrat in illos, qui sitienter atque auide auscultant, quae dicuntur, aut 138 expectant, quid dicendum sit. Ducta metaphora ab animantibus, quorum plerisque mos est, si quando quid eminus audierint, aures surrigere. [G] Nam vni animantium homini natura dedit auriculas immobiles. [A] Plinius tradit hoc esse peculiare ceruis, vt, cum aures subrexerint, nihil sit illis auritius•, rursum vbi demiserint, nihil surdius. Aristoteles item libro De naturis animalium nono tradit ceruos haudquaquam latere insidias, quoties arrectis sunt auribus, propterea quod tum auditus sint acerrimi; contra, cum demise- rint aures, facile capi. Terentius in Andria: Arrige aures, Pamphile. Et Vergilius: Arrectisque auribus astant•. [D] Propertius libro tertio:  Ab origine dicere prima  Incipe, suspensis auribus ista bibam. [F] Cui diuersum videri potest quod scribit Horatius:  Demitto auriculas vt iniquae mentis asellus,  Quum grauius dorso subiit onus.

[A]

AVRVM COLOPHONIVM

2157

800

Χρυσὸς ὁ Κολοφώνιος, id est Aurum Colophonium. Zenodotus ostendit dici solitum de auro probatissimo, quod apud Colophonios aurum optimum soleat fieri. Citatque autores Aristophanem in Cocalo et Herodotum, qui spectatissi- mum aurum et purum putum, vt veteres dicebant, Κολοφώνιον dixerint. [B] Venustius fiet, si longius deflectetur, velut ad mores vehementer incorruptos aut ingenium exquisitum et eximium.

805

[A]

ASINI MORTES

2158

810

Ὄνου θανάτους, id est Asini mortes, subaudiendum 'narrat'. Dicebatur in eos, qui narrarent absurda ridiculaque dictu, cuiusmodo fuerit, si quis longa narratione persequatur asini pericula, quemadmodum Vlyssis descripsit Homerus. Apuleius in Metamorphosi sua plane ὄνου θανάτους commemorat. Adagium refertur a Suida.

[A]

ASINVS COMPLVITVR

2159

815 LB 761

Ὄνος ὕεται, id est Asinus compluitur. Cephisodorus apud Suidam in Amazoni- bus:  Σκώπτεις μ᾿, ἐγὼ δὲ τοῖς λόγοις ὄνος ὕομαι,  id est  Rides, at asini more ego• verbis compluor. Vnde dictum apparet in eos, qui maledictis nihil omni|no commouerentur. Quemadmodum asinus ob cutis duriciem adeo pluuia nihil offenditur, vt vix 139 etiam fustem sentiat.

[A]

ASPERSISTI AQVAM

2160

820

Aspersisse aquam dicitur, qui dicto quopiam reddiderit animum ac metum ademerit. Mutuo sumptum ab iis, qui in deliquio, [H] quam Graeci λειποθυμίαν appellant, [A] aspersa in faciem aqua ad sui sensum reuocantur. Plautus in Bacchidibus: Euax, aspersisti aquam. [F] Idem in Truculento: Aspersisti aquam, iam rediit animus. [A] Quod Terentius simpliciter: Reddidisti animum.

825

[A]

ARCADIAM ME POSTVLAS

2161

830

Ἀρκαδίην μ᾿ αἰτεῖς, id est Arcadiam me postulas. Diogenianus prouerbii duplicem ostendit vsum. Conuenire enim vel in magna vel in inutilia• petentem. Vnde sit natum, non indicat, qui huic scriptori fere mos•. [F] Caeterum Herodotus libro primo satis docet natum ex oraculo  Ἀρκαδίαν μ᾿ αἰτεῖς, μέγα μ᾿ αἰτεῖς, οὐδέ τι δώσω,  id est  Arcadiam me oras, magnum petis, haud dabo quicquam. Notat hoc prouerbium Cicero in epistola ad Atticum libro quarto: Quod mihi 140 mandas de quodam regendo, Ἀρκαδίαν, tamen nihil praetermittam.

[A]

ARCADAS IMITANS

2162

835   c836-840 840

Ἀρκάδας μιμούμενοι, id est Arcades imitantes. Zenodotus indicat dictum in eos, qui aliis, non sibi laborant. Plato Pisandro scribit illum Arcadas imitari, quod comoedias a se conscriptas aliis aedendas traderet ob inopiam. Adagium hinc ductum, quod Arcades olim inter Graecos bellicosissimi suis auspiciis suoque titulo nunquam hostem vllum superarunt, verum aliis suppetias ferentes persaepe. Vnde illud illis fatale videbatur, aliis vincere, non sibi.

[A]

A QVINQVE SCOPVLIS DESILIRE IN FLVCTVS

2163

845

Ἀπὸ πέντε ἅλλεσθαι πετρᾶν ἐς κῦμα, id est A quinque desilire rupibus in vndam. Hoc vsurpari solet ab iis, qui iam impatientes praesentium malorum minantur semet in quoduis potius malum praecipitaturos, quam vt perpetiantur. Confine nimirum illi, quod alias retulimus: Suspendio deligendam arborem. Ad hoc alludit pastor ille Vergilianus:  Praeceps aerii specula de montis in vndas  Deferar; extremum hoc munus morientis habeto.

[A]

AQVA PRAETERFLVIT

2164

850

Ὕδωρ παραρρέει, id est Perfluit aqua [G] siue praeterfluit. [A] Zenodotus et Suidas admonent dici solitum de eo, qui nihil negocii recusaret et quidlibet, quod mandatum esset, effecturum sese polliceretur, quippe vsque adeo promptus ad quiduis suscipiendum, vt nec nauim perfluentem ingredi grauare- tur, [G] contempto aquae influxu, cuius est affluere ac defluere.

855

[A]

AQVILA NON CAPTAT MVSCAS

2165

LB 762 860

Ἀετὸς οὐ θηρεύει τὰς μυίας, id est Aquila non aucupatur muscas. Summi viri negligunt minutula quaepiam. Animus excelsus res humiles despicit. Aut egregie docti nonnunquam in minimis quibusdam labuntur. Et ma|ximis occupati negociis ad pusilla quaedam conniuent. Effertur et citra negationem adagium Ἀετὸς μυίας θηρεύει, [B] id est Aquila venatur muscas, quoties magnis minima sunt curae. [H] Huic non absimile est, quod habet Gregorius theologus in epistola ad Eudoxium rhetorem: Μὴ ἀνάσχῃ ἀριστεύειν ἐν τοῖς κολοιοῖς ἀετός, id est Non sustineres tenere primas inter graculos aquila.

[A]

ΑΝΕΡΙΝΑΣΤΟΣ ΕΙ

141     2166

865 870 875 880

Ἀνερίναστος εἶ, id est Incaprificatus• es. Suidas putat in mollem et infrugiferum conuenire. Sunt qui referant ad eos, qui tueri non queant id, quod• nacti sunt boni. Adagium vsurpauit Hermippus in Militibus. Eius rationem huiusmodi reddunt Suidas et Zenodotus. Aiunt mariscis, qui caprifici foetus est, innasci vermiculum, quem Graeci ψῆνα vocant. Horum vim colligunt rustici deque fici ramis suspendunt, ne videlicet foetus ante tempus et immaturi defluant. Nam vermes protinus per rimas irrepunt, atque hoc modo maturescunt fici. [B] Theophrastus libro De plantis ii. culices hos ficarios nasci putat e granis mariscarum, quod, simulatque euolarint illi, nulla grana insint. Euolare penna fere aut pede in pomo relicto. Sed complura de caprificandi ratione inibi, si cui libeat cognoscere. Idem similia ferme libro De causis plantarum ii. capite xii. Plinius etiam libro decimoquinto, capite decimonono, et Aristoteles libro De natura animalium quinto. [A] Vnde arborem, cui hoc maturitatis remedium adhibitum non fuerat, ἀνερίναστον appellabant atque hinc deinde transferebant in hominem inutilem, a quo nihil bonae frugis esset expectandum. Vox 142 composita est ἐκ τοῦ α στερητικοῦ• μορίου et ἐρινεοῦ, quasi dicas incaprificatus.

[A]

REPARIAZARE

2167

c882-887 885 890 895

Ἀνεπαρίασαν, id est Repariassarunt. De iis dicebatur, quos poeniteret instituti quique a conuentis discederent, ab historia natum. Parii cum aliquando a Thebanis bello premerentur, petierunt, vt a bello desisterent; se ciuitatem in potestatem illorum tradituros. Hac lege cum destitissent Thebani et Pariis interea spes auxilii fuisset alicunde ostensa, pactum irritarunt bellumque cum Thebanis integrarunt. Inde fictum prouerbiale verbum ἀναπαριάζειν pro irritare pacta Pariorum exemplo. [F] Prouerbii meminit et Stephanus in dictione Πάρος referens ex autore Ephoro, nisi quod in historia variat. Quum enim Miltiades vehementer vrgeret Parios iamque tractari coeptum esset de dedenda vrbe, sylua quaedam circa Myconum vltro coepit ardere. Parii suspicantes, quod Datis regiae classis praefectus excitato igni signum ipsis dedisset, rescissis conuentis noluerunt tradere ciuitatem. Adstipulatur Aemy- lius in vita Miltiadis. Est autem Paros vna ex Cycladibus quemadmodum et Myconus.

[A]

MARI E FOSSA AQVAM

2168

900	Θαλάττῃ ἐκ χαράδρας ὕδωρ, id est Mari e lacu aquam, subaudiendum 'infundis'. Simile illi Βῶλος ἄρουρα, [B] id est Gleba aruum. [A] Ouidius in Elegiis amatoriis:  In freta collectas alta quid addis aquas ? [B] Cognatum illi, quod alibi recensuimus, In syluam vehere ligna, et Oleum camino addere.

[A]

ΗΑΜΑΧΙΑΕΑ

2169

905 910 LB 763 916 920 925 930

Ἁμαξιαῖα prouerbiali verbo dicebantur ampla magnificaque. Perinde sonat, quasi Latine dicas plaustralia, id est tanta, vt iustum plaustri onus videri possint. Vnde ἁμαξιαῖα ῥήματα dictitabant eo pacto, quo Flaccus dixit sesquipedalia verba. Quod genus sunt illa apud Aristophanem in Vespis:  Ὀρθοφοιτοσυκοφαντοδικοταλαιπώρων τρόπων. Apud Plautum item [F] in Curculione [A] militis nomen Therapontigonopla- tagidorus, quo se trapezita ait saepenumero quatuor totas expleuisse ceras, dum scribit in suis rationibus. Extat iocus cuiusdam in Hermetem quempiam huiuscemodi• sesquipedalium verborum affectatorem:  Gaudet honorificabilitudinitatibus Hermes 143  Consuetudinibus, sollicitudinibus. | [G] Athenaeus libro x. referens olim taxatam fuisse Thessalorum edacitatem coenas illorum vocat ἁμαξιαίας siue καπανικάς; adfert carmen Aristophanis εν Ταγηνισταῖς:  Τί πρὸς τὰ Λυδῶν δεῖπνα καὶ τὰ Θετταλῶν; Et rursus  Τὰ Θετταλῶν μὲν πολὺ καπανικώτερα•,  id est  Ad Lyda quid seu Thessalica conuiuia? -  Thessalica sunt multo magis plaustralia. Porro Thessali vehicula dicunt καπάνας. Item libro vii. tradit• apud Sicyonios congros capi permultos ἀνδραχθεῖς, hoc est tantae magnitudinis, vt iusto pondere baiulum onerent, nonnullos etiam ἁμαξιαίους, hoc est iustum onus vehiculi. [F] Quin et Αἰγιναῖα dicta sunt ingentia, vel a talento, quod apud illos habebatur maius caeteris, vel a sarcinis negociatorum [G] varias complectenti- bus merces, quae Hesychius testatur Graecis dici Αἰγίναια (sic enim scriptum est antepenultima acuta), eas sarcinas qui commercantur appellari Αἰγινοπώ- λας. Addit et nomisma quoddam argenteum ingens dici Graecis Αἰγίναιον.

[A]

MVSCVM DEMETERE

144     2170

935

Ἄμνια θερίζειν, id est Muscum demetere. Dici solitum, vbi quis tener adhuc et intempestiuus durius tractaretur aut tolleretur emolumentum, priusquam opportunum esset. Translatum ab iis, qui statim, vt ager obduci coeperit herba, demetunt nec sinunt adolescere gramen. Μνίον enim muscus, et additione literae ἄμνιον, sicut ἄσταχυς pro στάχυς.

[A]

EXTIS PLVIT

2171

c939-942 LB 764 941

Ἅλασιν ὕει, id est Lucanicis• pluit. Sermo• prouerbialis de prodigiosa rerum copia, qui iocus etiam hac tempestate durat apud idiotas. [B] Siquidem ἀλάς Graecis exti genus est, ex quo frustulatim conciso farta conficiun|tur, quod cibi genus in comicum iocum abiisse videtur, vnde viles et contempti ἀλαντοπῶλαι vocantur adagio. [A] Confinis illi Δραχμὴ χαλαζῶσα, id est Drachma grandinans.

[A]

ALIIS LINGVA, ALIIS DENTES

2172

945 950

Ἄλλοισι γλῶττ᾿, ἄλλοισίν εἰσι γομφίοι,  id est  His lingua, at illis sunt molares inuicem. De loquacibus et edacibus dici consueuit. Quemadmodum non raro fit in conuiuiis, vt aliis garrientibus et fabulis potius quam cibis intentis alii interim taciti strennue, quod appositum est, deuorent•. Venustius erit, si longiuscule detorqueatur, veluti si quis minetur se facto nociturum ei, qui verbis duntaxat laeserit. Poetis est lingua, qua inuehantur; at principibus sunt molares, quibus eos conficiant.

[A]

IMPROBI CONSILIVM IN EXTREMVM INCIDIT MALVM

2173

955	Ἀπήντησε κακοῦ βουλὴ πρὸς ὑπέρτατον ἄτην.  Incidit extremam in noxam mens improba tandem. Heroicus prouerbialis in eum, qui•, postea quam diu peccauit impune, tandem in calamitatem incidit, vt poenas omnium scelerum semel dependat.

[A]

ALIVD NOCTVA SONAT, ALIVD CORNIX

2174

c959-961 960   c963-966 965

Ἄλλο γλαύξ, ἄλλο κορώνη φθέγγεται, id est Aliud noctua•, aliud cornix sonat vel Alia noctuae, alia vox cornicis•. Accommodari potest vel ad eos, qui decertant cum longe praestantioribus, vel ad illos, inter quos ob morum ingeniique pugnan- tiam minime conuenit. Siue cum est alius alio longe facundior. [B] Quemad- modum enim auem•, etiamsi non videas, tamen e cantu licet dignoscere, ita stilus diuersus prodit ψευδεπιγραφίαν. Nullum enim est autorum genus, vbi non reperias notha quaedam et subdititia τοῖς γνησίοις admixta. Falsum titulum 145 cuiuis licet adscribere. Caeterum ipsa dictio, quae vix vnquam eadem duobus accidit, prodit aut reiicit autorem.

[A]

REPERIRE RIMAM

2175

970

Prouerbiali figura dixit Plautus [F] in Curculione: [A] Aliquam reperietis• rimam, in causatores ac tergiuersatores, qui nulla in causa tot fidei vinculis astringi possunt, quin aliquid inueniant, quo elabantur. Similiter Horatius: 146  Centum adde catenas,  Effugiet tamen haec sceleratus vincula Proteus. Ductum ab auibus aut muribus captis.

[A]

ALBVM PANEM PINSO TIBI

2176

975 980 985 990 995 LB 765

Λευκὴν μάζαν φυρῶ σοι, id est Album panem pinso [G] siue tempero [A] tibi. Dici solitum, vbi quis magnarum rerum spes amplas ostendit. Est enim maza panis genus. Porro Graecis album panem in deliciis fuisse locis aliquot testatur Lucianus, nominatim in libello De mercede seruientibus: [B] Οὐδ᾿ ὄναρ λευκοῦ ποτε ἄρτου ἐμφορηθείς, id est Ne per somnum quidem vnquam albo pane saturatus. Et diuus Hieronymus in epistola ad Nepotianum similam inter delicias ponit. Quid prodest, inquit, oleo non vesci et molestias quasdam difficultatesque ciborum quaerere, caricas, piper, nuces palmarum, similam, mel, pistacea? Ac ne fuisse quidem Romae pistores ad Persicum vsque bellum, annis ab vrbe condita super quingentos• octoginta, testis est Plinius libro decimooctauo, capite vndecimo, vbi rationes aliquot arte conditi panis ostendit. Porro quod primum e triticea farina redditur, candidius est; rursum quod ex ordeacea postremum, id magis est album, vt indicat in Problematis Aristoteles [G] sectionis xxi. probl. iii. et vii. [B] eiusque rei causam reddit. [G] Graeci panes elegantiores λευκούς appellabant, sordidiores φαιούς, id est fuscos seu nigros. Sic Alexis apud Athenaeum libro tertio:  Λευκοὺς μὲν ὀκτώ, τῶν δὲ φαιῶν τοὺς ἴσους,  id est  Panes quidem albos octo, dein totidem nigros. Huc pertinet illud Ex iure hesterno panem atrum vorant. Narratur ibidem quiddam non illepidum de Diogene Cynico, qui, quum placenta vesceretur, percontanti, quid comederet, respondit se panem edere bene confectum. Hoc adiicere visum, vt intelligamus olim miras fuisse delicias in panibus conficiendis. A|pud eundem libro quarto describitur conuiuium Atticum, in quo commemorantur et panes λευκότεροι χιόνος, id est albiores niue.

[A]

CANDIDVM LINVM LVCRI CAVSA DVCIS

2177

1000 5

Λευκώλενον λίνον κερδωγαμεῖς, id est Candidulum linum ob lucrum ducis vxorem. In eum quadrat, qui dotis causa ducit vel deformem vel anum. [B] Porro linum vocat vxorem, vel quod apud veteres solae mulieres lineis vterentur vel quod viro alligetur matrimonio et libera esse desinat. Nam linon Graeci nonnun- quam vsurpant pro vinculo. [A] Λευκώλενος• autem Iunonis epithetum apud Homerum, ab albis vlnis. Refertur a Diogeniano.

[A]

IN• CAPRAS SYLVESTRES

147     2178

c8-10 10 15

Κατ᾽ αἶγας ἀγρίας, id est ln capras feras. Abominantis est sermo et malum deprecantis inque syluestres capras auertentis. Confine illi, quod alibi dictum, Εἰς Πύρραν, id est In Pyrrham. [B] Item illi:  Hostibus eueniant conuiuia talia nostris. [C] Vsus est adagione Athenaeus libro Dipnosophistarum secundo: Μυρτίλιος γὰρ ἔφασκεν, ὥσπερ εἰς αἶγας ἡμᾶς ἀγρίας ἀποπέμπων τοὺς ζητοῦντας, Ἡγήσαν- δρον τὸν Δελφὸν ἐν τοῖς ὑπομνήμασιν• αὐτοῦ μνημονεύειν τῆς λέξεως, id est Nam Myrtilius asseuerabat, velut ad capras syluestres nos relegans quaerentes, Hegesandrum Delphum in commentariis suis eius dictionis meminisse. Ad capras syluestres posuit pro eo, quod difficillimum esset inuentu aut quod nusquam est. Citauerat enim ex autore testimonium, quod mox Plutarchus negat apud illum extare. [G] Ad hoc prouerbium, opinor, allusit Apuleius in Asino, fingens Psychen a Venere mitti ad arietes agrestes.

20

[A]

ADSINT DII BEATI

148     2179

c22-25 25

Σὺν δὲ θεοὶ μάκαρες, id est Felices adsint superi•. Sermo est bene ominantis in re quapiam aggrediunda. Sic enim praefari solent rhapsodi, hoc est carminum Homericorum recitatores et interpretes. Quemadmodum et citharoedis canta- turis mos erat Apollinem, vt dexter adesset, carmine inuocare: Ἀλλά, ἄναξ, μάλα χαῖρε, id est At multum salue, rex. Quin et testamentum condituri praefabantur ominis causa: Τοῦτο καλῶς ἔστω, [B] id est Hoc bene sit. [A] Item apud Romanos dicturus in concione simili precatione vtebatur, vt felix ac faustum esset reipublicae, quod dicturus esset. Refertur apud Zenodotum.

[A]

IN APHANNIS

2180

30 35 40

Εἰς Ἀφάννας, id est In Aphannis. Stephanus tradit Aphannas locum quempiam esse Siciliae vehementer obscurum et ignobilem, [B] vnde et nomen ductum• apparet. [A] Hinc natum prouerbium• Ἢ εἰς Ἀφάννας, id est Aut in Aphannis, de incertis et quae nusquam sunt. Zenodotus ait natum ex huiusmodi casu: Sybaritae quondam oraculum adeuntes orabant, vt sibi victoriam aduersus Crotoniatas concederet, idque Crotoniatis ipsis praesentibus. Quidam autem Crotoniatarum• per iocum respondit ad hunc modum: 'Istam quidem conse- quemini in Aphannis.' Sybarita credens id a deo responsum admiratus est, quid sibi vellet hoc verbi Aphannae. Prouerbium ait quadrare in eos, qui se putant inuictos et nulli tolerandos esse. Verum mihi Stephani magis probatur interpretamentum.

[A]

AD ID QVOD• ERAT OPVS

2181

45 50 LB 766 55

Εἰς τὸ δέον, id est In id quod• opus erat, subaudiendum 'insumpsi' aut• simile quiddam. Natum aiunt ex oratione Periclis. Narrant hunc datis pecuniis impetrasse ab Astyanacte• Lacedaemoniorum rege, qui iam bellum parabat, vt ex Attica discederet•. Deinde cum esset populo rationem eius pecuniae redditurus puderetque palam titulum insumptae pecuniae proloqui, tecte significauit Εἰς τὸ• δέον, inquiens, ἀνήλωσα τοσαῦτα• τάλαντα [εἰς τὸ δέον•], id est In vsus necessarios tantum talentorum insumpsi. Haec ferme referuntur a Zenodoto. Notauit adagium et Aristophanes in Nebulis:  Ὥσπερ Περικλέης εἰς τὸ δέον ἀπώλεσα,  [B] id est  Ita vt Pericles perdidi in quod oportuit•. [A] Quo loco interpres varias adfert historias, vnde pro|uerbium ortum putent, quae si quis requiret, vnde petere possit, ostendimus. Eleganter torquebitur per iocum in eos, qui sic administrarunt pecuniam alienam, vt non possint idoneam rationem reddere.

[A]

ADACTVM IVSIVRANDVM

149     2182

60   c62-64 65

Ἐπακτὸς ὅρκος, id est Adactum iusiurandum, dicebatur, vel quod non vernacu- lum esset, sed peregrinum et aliunde ascitum, [B] vt indicat Zenodotus, [A] vt si quis Graecus Scythico more iuret Νὴ τὸν ἀκινάκην καὶ νὴ• τὸν ἄνεμον, id est Per ventum et acinacem. Nam per suos deos vnaquaeque gens iurare consueuit. Vel quod non spontaneum, sed adactum vi•; [B] vel quod sponte susceptum nemine cogente, si Suidae credimus et Etymologico. Sunt enim tria iurisiurandi genera, vnum quod ἐπώμοτον vocant, alterum quod κατώμοτον, tertium quod 150 ἐπακτόν. [G] Hesychius contra: Ἐφ᾿ ὃν ἕτερος ἄγει, οὐκ αὐθαίρετος, id est Ad quod alius adigit, non spontaneum. [B] Hoc equidem inter adagia non recensuissem, nisi Zenodotus prior in hoc albo posuisset.

[A]

SCABROSIOR LEBERIDE

2183

70	Κεντρότερος λεβηρίδος, id est Asperior leberide. De vehementer asperis et insuauibus. Nam leberis Graecis dicitur exuuium illud vel serpentum vel piscium exuentium senectam, [B] quod et σῦφαρ vocatur; [A] id autem asperrimum esse constat, nimirum ob summam siccitatem. Refertur a Suida.

[A]

PROCVL• AVRIBVS NVNCIVS VENIAT

2184

75	Ἀπ᾿ οὔατος ἄγγελος ἔλθοι,  id est  Procul absit nuncius aure. Sermo deprecantis nuncium male auspicatum. Suidas ex Callimacho citat. Homerus item Iliados σ:  Αἰ γὰρ δή μοι ἀπ᾿ οὔατος ὧδε γένοιτο,  id est  Ista velim mihi sint procul auribus.

[A]

A PVRO PVRA DEFLVIT AQVA

2185

80 85 90

Theognis in sententiis elegiacis:  Εἴ μ᾿ ἐθέλεις πλύνειν, κεφαλῆς ἀμίαντον ἀπ᾿ ἄκρης  Αἰεὶ λευκὸν ὕδωρ ῥεύσεται ἡμέτερης,  id est  Rursum aqua de summo mihi vertice defluet vsque  Limpida, si innocuum forte lauare pares. Hoc distichon, quoniam subesse prouerbium videbatur, adscripsimus. Qua- drabit in hominem vsquequaque inculpatum et innocentem, quem etiam si quis aliquando vocet in crimen, tamen non solum fama illius non contamina- tur, verum etiam illustrior redditur. Nec sine causa laudi tribuunt illud Catoni Censorio, quod toties accusatus et vocatus in ius, [B] nempe quater et quadragies, [A] semper iudicum sententiis fuerit absolutus.

[A]

A LVPI VENATV

2186

95	Ἀπὸ λύκου θήρας, id est A lupi venatu. Dici solitum, vbi quis protinus re infecta discedit. Aut de negocio molesto et agresti. Neque enim tutum est lupum insequi, neque is facile capitur, cum reliquarum ferarum venatus non vulgarem adferant• voluptatem. Meminit Suidas.

[A]

A SVBEVNTE PORTVM NAVI

151     2187

LB 767 100 105

Ἀπὸ καταδυομένης, id est A subeunte, subaudi 'naue lucrum capias'. Admonet adagium celeritatem ad quae|stum plurimum valere et in negociatorem illud in primis competere: Ὕπνος ἀπέστω, [B] id est Somnus abesto. [A] Sumptum a mercatorum diligentia, qui merces statim emunt ab ipsis nautis in portum appellentibus. Tum enim et minoris emuntur et maiori distrahuntur lucro. Trahi poterit ad eam sententiam, vt si quis dicat statim arripiendam oblatam occasionem lucri aut tum rogandum quempiam, vbi fortuna recentem aliquam commoditatem obiecerit; nam sumus plerique tum ad gratificandum beni- gniores. Persius in quinta satyra metaphoram variauit, cum ait:  Tolle recens primus piper e sitiente camelo. Id est ilico, cum adhuc de via sitit camelus, qui merces attulit. Prouerbii meminit Suidas.

[A]

A BIS SEPTEM VNDIS

2188

110   c110-112 LB 768

Ἀπὸ δὶς ἑπτὰ κυμάτων, id est A bis septem vndis. In eos competit, qui a noxia quapiam purgati sunt, propterea quod antiquitus mos esset homicidio pollu- tos vestes | suas bis septem inundationibus immersionibusque lauare. Testis 152 Suidas.

[A]

EXIGIT ET A STATVIS FARINAS

2189

115 120

Αἰτεῖ γε καὶ τοὺς ἀνδριάντας ἄλφιτα,  id est  Sane cibum et signis ab ipsis exigit. In eum dicendum, qui nullius misertus vndecunque quod potest auellit, vel ab ipsis mortuorum statuis. Simillimum illi Κἀπὸ νεκροῦ φορεῖς, id est Et a mortuo tributum colligis. [B] Competit in principes expilatores plebis, qui nulla non ex re vectigal exprimunt, vel ex lotio. Aut in auaros sacerdotes, apud quos ne sepulchrum quidem gratis conceditur.

[A]

ATHOS CELAT LATERA LEMNIAE BOVIS

2190

125   c125-128 130 135 140 145

Ἄθως καλύπτει πλευρὰ Λημνίας βοός,  id est  Athos obumbrat latera Lemniae bouis. Vbi quis officit aut molestus est aut gloriam cuiuspiam obscurat aut alioquin obsistit. Tradunt in Lemno bouis fuisse simulacrum ingens, candido factum lapide. Id Athos mons tametsi longo• dissitus interuallo, tamen ob summam celsitudinem obscurat vmbra sua. Est autem Athos Thraciae mons ingens, adeo vt vmbram iaciat ad stadia trecenta, teste Stephano. Meminit huius Apollonius Argonauticon libro primo:  Ἦρι δὲ νισσομένοισιν Ἄθω ἀνέτελλε κολώνη  Θρηικίη, ἣ τόσσον ἀπόπροθι Λῆμνον ἐοῦσαν,  Ὅσσον ἐς ἔνδιόν• κεν ἐΰστολος ὁλκὰς ἀνίσσαι,  Ἀκρότατῃ κορυφῇ σκιάει, καὶ ἐς ἄχρι Μυρίνης,  id est  Solis ad exortum vada salsa secantibus alto  Vertice sese ostendit Athos, mons Thracius, is qui  Dissitus a sacra tanto discrimine Lemno,  Quantum alata die valeat transmittere nauis,  Hanc tamen aerii contingit verticis vmbra.  Quin longinquam etiam pertingit ad vsque Myrinen•. Prouerbii meminit et Plutarchus in Moralibus, [B] cum alias tum in commenta- rio, quem inscripsit De facie apparente in orbe lunae, testans vmbram porrigi per septingenta ferme stadia. [F] Theocriti scholiastes versiculum hunc citat ex Sophode:  Ἄθως• σκιάζει νῶτα Λημνίας ἁλός,  id est  Athos obumbrat terga Lemnii maris.

[A]

PRAESENTEM MVLGE, QVID FVGIENTEM INSEQVERIS?

153     2191

150 155

Τὴν παρέουσαν ἄμελγε, τί τὸν φεύγοντα διώκεις;  id est  Praesentem mulgeto, quid insequeris fugientem ? Heroicus prouerbialis admonens praesens lucrum non omittendum spe com- modorum, quae non item ad manum videntur esse. Sumptum est• ex Cyclope Theocriti•. [F] Scholiastes citat consimilis sententiae versum Hesiodium:  Νήπιος ὃς τὰ ἕτοιμα λιπὼν τἀνέτοιμα διώκει,  id est  Stultus qui non prompta sequens iam prompta relinquit. Existimat eundem habere sensum, quod alibi nobis dictum est, Τὸν θέλοντα βοῦν ἔλαυνε.

[A]

QVID AD MERCVRIVM?

2192

160	Τί πρὸς τὸν Ἑρμῆν; id est Quid ad Mercurium? Idem cum illo Οὐδὲν πρὸς ἔπος [G] et Nihil ad Bacchum, [A] Nihil• ad rem. Nam Mercurius orationis autor. 154 Competunt in eos, qui loquuntur aliena ab eo, quod agebatur.

[A]

QVID ACHIVOS A TVRRE IVDICATIS?

2193

165   c166-168 170 LB 769 175 180 185

Τί τοὺς Ἀχαιοὺς ἀπὸ τοῦ πύργου κρίνετε;  id est  Cur iudicatis Danaidas de moenibus ? Dici conueniet, quoties quis pronunciat de re non satis accurate considerata. Aristides in Themistocle: Τί ταῦτα τοὺς Ἀχαιοὺς ἀπὸ τοῦ πύργου κρίνομεν; id est Quid in his Achiuos de turre iudicamus? Sumptum apparet ex Iliados γ, quo loco Priamus in moenibus Troianorum accersitam Helenam percunctatur, quinam essent, quos procul in Graecorum exercitu conspiceret, et Agamemnonis formam laudat ad hunc modum:  Ὅς τις ὅδ᾿ ἐστὶν Ἀχαιὸς ἀνὴρ ἠΰς τε μέγας τε; |  Ἤτοι μὲν κεφαλῇ καὶ μείζονες ἄλλοι ἔασιν,  Καλὸν δ᾿ οὕτω ἐγὼν οὔπω ἴδον• ὀφθαλμοῖσιν,  Οὔδ᾿ οὕτω γεραρόν, βασιλῆϊ γὰρ ἀνδρὶ ἔοικεν,  id est  Ille quis est, cedo, Graius bomo magnusque• bonusque?  Sunt alii hunc, fateor, superantes vertice plures;  Verum aeque pulchrum memini me cernere nunquam  Nec reuerendum aeque; regem praeferre videtur. Nec inconcinne torquebitur ad eos, qui in tuto constituti de iis iudicant, qui in periculo versantur. Quemadmodum faciunt ii, qui in turre aut vallo sedentes ociosi spectant iudicantque praeliantes ac in multis animi robur aut consilium desiderant, quod ipsi nequaquam praestaturi forent, si in eodem discrimine versarentur. Aristides in Themistocle: Οὐ μήν, οὐχ ὅμοιον ἐν μέσῃ τῇ θαλασσῃ περὶ τῶν ἐν τῷ πλοίῳ λέγειν καὶ τὴν εὐψυχίαν τὴν αὑτοῦ δεικνύναι, καὶ καθήμενον ἔξω τῆς ζάλης ὑπὸ τῷ τειχίῳ, id est Atqui non parui refert, si quis medio in mari de iis loquatur, qui in naui sunt, animique praesentiam demonstret, sedensque procul a procella intra parietes.

[A]

QVIS VSVS CEPIS PVTRIDI?

2194

190	Τίς χρεία πυθομένου• κρομμύου; id est Quis vsus putrefacti cepis? De rebus aut etiam hominibus reiiculis et quorum nullus vsquam est vsus. [B] Etenim cum cepe sit herba per se vilissima, simulatque computruit, nihil esse potest ab- iectius. Cognatum illi Plautino Vitiosa nuce non emam.

[A]

PHILOXENI NON

2195

195

Τὸ Φιλόξενου οὔ, id est Philoxeni non. Dicendum, vbi quis obstinate vel inficiatur vel recusat [B] aut vbi quis alteri nescit concedere neque quicquam ad gratiam loqui. Quod genus homines a principum consuetudine debent abstinere, apud 155 quos aut tacendum est aut loquendum, quod gratum sit auribus. [A] Philo- xenus poeta, quemadmodum alibi diximus, vsque adeo non potuit carmina Dionysii probare, vt maluerit reduci ad fodinas lapidarias.

[A]

MEOS CORYMBOS NECTO

2196

200   c201-203 205 210

Τοὺς ἐμοὺς κορύμβους πλέκω, id est Meos necto cincinnos. Vbi quis respondet, quod nihil pertineat ad interrogata. Refertur ad hunc modum: Χαίροις, Ὑψιπύλη. - Τοὺς ἐμοὺς κορύμβους πλέκω. - Οὔ σοι λέγω περὶ τούτου. - Οὑμος ἄκοιτις ἐνταῦθα•, id est Salue, Hypsipyle. - Meos corymbos necto. - Non tibi loquor ista de re. - Maritus meus hic est•. Ex aliquo comoediae loco sumptum apparet, in qua persona quaepiam per dissimulationem diuersa responderit. Quod genus est et illud apud Terentium in Phormione, cum Phaedria rogatus, vbinam esset Antipho, respondens iterat salutationem, deinde ait illum recte valere. Est 156 consimilis locus et apud Plautum in Mercatore:  Iam machaera est in manu. -  Nam si eo te introducam - Tollo ampullam atque hinc eo, et reliqua; nam locus longior est, [B] quam vt citra taedium possit recenseri. [G] Confine ei, quod alibi recensuimus: Ἄμας ἀπῄτουν.

[A]

COMPENDIARIA RES IMPROBITAS

2197

215   c215-218 220

Σύντομος ἡ πονηρία, βραδεῖα ἡ ἀρετή, id est Compendiaria res improbitas, virtus longa. Qui semel addixit animum vitiis, is quiduis flagitii facile patrabit. At singulae virtutes magno sudore parandae. Fitque nescio qua naturae corrup- tione, vt, quae turpia sunt, vel αὐτοδίδακτοι protinus arripiamus, quae honesta, vix laboribus diutinis inculcentur. [F] Plutarchus in Apophthegmatis tribuit hoc dictum Cleomeni. Quum praedo quispiam in agrum Lacedaemoniorum fecisset incursionem atque, vbi captus esset, dixisset ideo haec se fecisse, quod non esset quo aleret militem, proinde ad eos vertisse sese, quibus superesset nec impartirentur, Cleomenes: Σύντομος, ἔφη, ἡ πονηρία.

[A]

VMBRA PRO CORPORE

2198

225 LB 770 230 235

Σκιὰ ἀντὶ τοῦ σώματος, id est Vmbra pro corpore. Quoties aliquis magnum quiddam videbitur• assecutus, cum nihil tandem auferat praeter titulum aut spes meras. Mutuo sumptum ab Aesopica fabula de cane, qui, dum vmbram carnium, quod ea maior appareret, captat, veras amisit carnes. Eam quidem iambico carmine Gabrias• quidam vtcunque complexus est hoc pacto: |  Φέρων γε ποταμοῦ πλησίον κύων κρέας  Κύψας ἑαυτὸν ἄλλον εἰς ὕδωρ βλέπει.  Χανὼν δὲ λοιπὸν τοῦ κάτω λαβεῖν κρέας  Ἀπεστερεῖτο καὶ τοῦ, οὗπερ ἐκράτει,  id est  Iuxta fluentem deferens carnes canis,  Dum pronat os, in amne conspicit alteras  Et hians deorsum, vt easce carnes prenderet,  Amisit has quoque, quas tenebat antea.

[A]

SINOPISSAS

2199

240	Σινωπίζεις, id est Sinopissas, id est lasciuis. A Sinope scorto quodam• nobili celebrataeque lasciuiae, [B] cui nomen hinc inditum videtur, quod noxiis esset oculis. [F] Athenaeus libro xv. docet fuisse Aeginensem. [B] Fuit et Sinope Aesopi filia, cui nihil charius fuit virginitate.

[A]

VITIAT LAPIDEM LONGVM TEMPVS

1572200

245 250

Σήψει καὶ πέτρην ὁ πολὺς χρόνος,  id est  Saxa etiam longum faciet putrescere tempus•. Nihil in rerum natura saxo durabilius. At id quoque temporum diuturnitas absumit. Quod poetae nimirum innuunt, cum fingunt Saturnum temporis deum saxum Iouis loco suppositum deuorasse. [H] Ouidius libro De Ponto iiii.:  Gutta cauat lapidem, consumitur anulus vsu,  Et teritur pressa vomer aduncus humo.